I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

– Cao Bá Quát sinh năm 1809 mất năm 1855, tên tự của ông là Chu Thần, tên hiệu là Cúc Đường. Ông là người làng Phú Thi, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh.

–  Cao Bá Quát là một người có tài, và đầy bản lĩnh, có uy tín được mọi người phong là Thánh Quát, với khí phách hiên ngang và có tư tưởng, hoài bão, ông luôn muốn làm việc có ích để giúp đời. Nên khi làm quan dưới triều Nguyễn, ông thấy được lối sống tha hóa, nhu nhược nên đã từ quan, sau đó ông tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa của nông dân, và bị án tru di tam tộc.

– Ông còn rất nổi tiếng với văn hay chữ tốt, thơ văn ông thể hiện rõ thái độ phê phán một chế độ phong kiến bạc nhược, ông luôn đưa tư tưởng đổi mới vào trong những sang tác của mình.

2. Bài thơ

–  Bài ca ngắn đi trên bải cát được Cao Bá Quát sang tác trên đường khi đi vào kinh đô Huế để tham gia thi Hội. Trên đường đi ông đi qua các tỉnh miền trung đầy cát trắng, sóng biển và núi đã tạo cảm hứng sáng tác cho ông. Qua bài thơ, ông muốn thể hiện một tâm trạng bế tắc trước tình thế xã hội mà ông đang muốn tìm ra một con đường mới, một lý tường, qua đó ông cũng phê phán một xã hội phong kiến thối nát.

– Thể thơ: bài thơ được sáng tác theo thể thơ cổ, thể ca hành, vần thơ tự do, không theo bất kỳ một niêm luật nào.

Xem thêm:  Soạn bài Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo

II. Đọc hiểu văn bản

1. Hình ảnh "bãi cát và con người đi trên bãi cát

– “Bãi cát dài lại bãi cát dài”: hình ảnh bãi cát được nhắc lại 2 lần, điệp ngữ như nhấn mạnh sự rộng lớn mênh mông, vô tận, nó mang hai ý nghĩa vừa tả thực vừa là hình ảnh tượng trưng, biểu tượng.

→ Hình ảnh mang tính tả thực: bãi cát đẹp, nhưng vô cùng dữ dội và khắc nghiệt, núi muôn lớp, mờ mịt. Hình ảnh chân thật đã làm cảm hứng để tác giả sáng tác bài thơ này.

→ Hình ảnh mang tính biểu tượng: tượng trưng cho con đường đời đầy xa xôi, mù mịt, con người phải vượt qua nhiều gian nan, thử thách mới tìm đến được danh lợi, lý tưởng. Hình ảnh bãi cát chính là hình ảnh của tác giả đang từng bước tìm đến lý tưởng của mình nhưng sao mịt mờ như vậy

– Hình ảnh của con người đi trên bãi cát, đây chính là hình ảnh của nhân vật trữ tình, nổi vất vả khó nhọc bao trùm, cú đi một bước lại cảm thấy như lùi một bước, không gian bao quanh sao rộng lớn mà đơn độc, bao vây bới núi, bới sông, biển, cứ đi cứ đi mãi dù mặt trời đang dần lặn xuống. Nước mắt rơi vì cảm thấy như bất lực, khó nhọc quá, gian truân quá, nhưng vẫn không lùi bước.

Đây chính là sự tất tả, cố gắng dấn thân không lùi bước trước thất bại đề tìm đến công danh, sự nghiệp.

Xem thêm:  Soạn bài Ánh Trăng của Nguyễn Duy

2. Tâm trạng và suy nghĩ của lữ khách khi đi trên bãi cát

“Không học được…. giận khôn vơi”

Cao Bá Quát cảm thấy mình không thể nào sánh với người xưa, phải cố gắng thật nhiều, phải mệt mỏi để có được công danh, sự nghiệp tất cả được thể hiện theo một nhịp điệu đều, thể hiện được sự buồn và châm trong đó.

– “Xưa nay phường…. bao người”, một câu hỏi gợi tả lên hình ảnh: danh lợi chính là sự cám dỗ đối với con người, vì danh mà không ngại bôn tẩu ngược xuôi, nó như là một thứ rượu làm người ta say, chìm đắm vào.

=> Từ đó ta thấy rõ được sự châm biếm, cũng như nổi chán ghét đối với phương danh lợi của Cao Bá Quát. Câu hỏi nhà thơ đặt ra như đang giục người khác tỉnh lại khỏi cám dỗ, cũng như đang trách mình tại sao vẫn chạy theo cái danh lợi đó, nhìn thấy được sự vô nghĩa của việc học để thi để kiếm mũ quan. Một con đường công danh vô nghĩa và tầm thường.

– “ Bãi cát dài…ơi…”, câu hỏi cảm thán, là nỗi lòng băn khoăn, day dứt không biết phải làm gì, phải tiếp tục bước đi hay là dừng lại.

– Khúc đường cùng: chính là biểu tượng nổi tuyệt vọng của tác giả. Ông không tìm thấy được còn đường lý tưởng ông đang muốn đi đến. Sự lựa chọn của ông bây giờ có thể khiến ông phải đánh đổi rất nhiều. Ông muốn thay đổi cuộc sống, muốn tìm một chân lý đích thực cho mình.

Xem thêm:  Soạn văn về tác giả Tố Hữu

 – Hình ảnh thiên nhiên đẹp tuyệt vời từ phía bắc đến phía nam, nhưng đâu đâu cũng là khó khăn là hiểm trở, là lối mòn đáng đẩy lùi ý chí

– Và cuối cùng một câu hỏi cho bản thân, “Anh đứng làm chi trên bãi cát?..” câu hỏi như ra lệnh ông phải thoát khỏi bài lầy danh lợi vô nghĩa này

Bài thơ theo nhịp điệu lúc nhanh, lúc chậm, vừa nhập nhằng vừa dứt khoát à đât chính là tâm trạng suy tư của nhà thơ khi đi trên con đường danh lợi mà ai cũng đang ngày ngày hướng tới.

=> Bài thơ là cả một tâm trạng cô đơn, lẻ loi  vừa quyết tâm nhưng cũng vừa tuyệt vọng trên con đường đi tìm lý tưởng..

3. Nghệ thuật

– Cao Bá Quát đã sử dụng thể thơ cổ thể, không bị gò bó bởi niêm luật. Nhịp điệu bài thơ độc đáo, lúc nhịp nhàng, lúc lại nhanh. Hình ảnh mang tính biểu tượng cao, khắc họa rõ nét được tâm trạng của nhân vật

– Sử dụng nhiều bút pháp nghệ thuật đối lập, đại từ, điệp từ, lặp từ, và các điển cố điển tích.

4. Ý nghĩa văn bản

Bài thơ chính là nổi niềm, là suy tư của tác giả, một nổi cơ đơn tuyệt vọng trên đường đời được khắc họa thành công qua hình ảnh bãi cát dài, con đường cùng và hình ảnh người đi trên bãi cát.